در مورد مسائل علمی و سیاسی و اجتمائی
سيستمهاي مکانيکي و ارگانيک

 " تام برنز و جي.ام. استاکر "

« تام برنز و جي.ام. استاکر » با توجه به مطالعاتي که روي بيست شرکت انگليسي و اسکاتلندي انجام داده اند جايگاه سازمان‌ها را از نظر نوع ساختار مديريت به دو سازمان مكانيكي وارگانيكي تشبيه كرده‌اند. هر دو شکل از سيستم با اين هدف به وجود آمده اند که با شيوه اي بسيار کارا از منابع انساني نهايت استفاده را ببرند. هر يک از اين سيستمها ويژگيهاي خاص خود را دارند.

سيستمهاي مکانيکي:

يک سيستم مکانيکي براساس قانونمندي تحميل شده توسط ساختار دروني و قوانين علّي ذاتي اش عمل مي کند، مثل يک ساعت يا يک اتومبيل. از آنجايي که در سيستم هاي مکانيکي انتخابي وجود ندارد، خود يا اجزايشان نمي توانند مقاصدي مختص به خود داشته باشند. اما يک سيستم مکانيکي مي تواند وظيفه اي داشته باشد که مقاصد موجودي، خارج از آن را برآورده مي کند و به همين ترتيب اجزاي سيستم نيز وظايف فرعي مخصوصي به خود دارند.سيستم هاي مکانيکي مي توانند باز باشند و يا بسته. اگر رفتارشان به وسيله هيچ رويداد يا شرايط بيروني متاثر نشود بسته هستند و درغير اين صورت باز خواهندبود. جهان از ديدگاه نيوتن به منزله يک سيستم مکانيکي بسته (خودشمول) بـدون هيچگونه محيطي، ديده مي شد. در مقابل، سياره زمين به منزله سيستمي که حرکتش به وسيله ساير سياره ها، ستاره ها و نيروهاي ديگر متاثر مي شود انگاشته مي شد، از اين رو يک سيستم باز فرض مي شد. آن اجزايي که بدون آنها يک سيستم توانايي اجراي وظايفش را ندارد، اجزاي ضروري و باقي اجزا غيرضروري به حساب مي آيند. به عنوان مثال، موتور اتومبيل يک جزء ضروري است درحالي که فندک آن اين چنين نيست.

 ويژگيهاي سيستمهاي مکانيکي:

يک سيستم مديريت مکانيکي، مناسب شرايطي است که باثبات و پايدار باشد. ساختارهاي مكانيكي با ويژگيهايي نظير پيچيدگي و رسميت زياد و تمركز گرايي شناخته مي شوند، چنين ساختارهايي با وظايف يكنواخت مناسبت داشته و بر رفتارهاي برنامه ريزي شده متكي بوده و در واكنش به رويدادهاي پيش بيني نشده نسبتاً كند عمل مي كنند.

1. کارهايي که نياز به تخصص ويژه دارند از ساير کارها متمايز مي گردند. کساني که کارهاي تخصصي و ويژه را انجام مي دخند علاقه شديد دارند که شيوه هاي انجام دادن کارها را بهبود بخشند و وسايل و ابزار جديدي به کار گيرند.

2. روابط بين اعضا به طورت عمودي است، يعني رابطه بايد به صورت رئيس و مرئوسي باشد.

3. کارها، نوع رفتار و وظايف طبق بخشنامه ها، دستورالعملها و تصميماتي که گرفته شده به وسيله سرپرستان و مقامات ارشد به اجرا درمي آيد.

4. براي دانش، تجربه و مهارتهايي که در درون سازمان وجود داشته باشد اهميت بيشتري قائل مي گردند.

5. اشخاصي كه به تصدي شغلي گمارده مي شوند بايد آموزشهاي شغلي و تخصص لازم را ديده باشند.

6. فعاليت رسمي سازمان بيشترين اهميت را دارد و مديريت از مقررات و خط مشي ها، رويه ها و آئين نامه هاي حاكم بر سازمان تبعيت مي كند.

7. همچنين براي اطمينان يافتن از انجام منظم و مداوم وظايف و مسووليتها مقررات و
آئين نامه هايي تدوين مي شود.

 

سيستم هاي ارگانيكي:

سيستم هاي ارگانيکي، سيستم هايي هستند که حداقل يک هدف (GOAL) يا مقصود (PURPOSE) از خودشان دارند. مثل حفظ بقا، که رشد براي آن اغلب عاملي ضروري تلقي مي شود. درحالي که اجــزايشان هيچ هــدف و مقصـودي را پي نمي گيرند اما وظايفي درخدمت هدف و مقصود سيستم کلي دارند. سيستم هاي ارگانيکي ضرورتاً باز هستند، يعني تحت تاثير عوامل بيروني قرار مي گيرند. بنابراين، تنها زماني قابل فهم هستندکه در پيوند با محيطشان بررسي گردند. محيط هر سيستم شامل مجموعه اي از متغيرهاست که مي توانند رفتار سيستم را متاثر کنند. اجزاي يک سيستم ارگانيکي، هم مي تواند ضروري باشد و هم نباشد. به عنوان مثال قلب يک جزء ضروري براي سيستم انسان است درحالي که ناخن چنين نيست.

 

ويژگيهاي  سيستمهاي ارگانيكي:

اگر شرايط در حال تغيير باشد و پيوسته مسئله هاي تازه اي به وجود آيد و نيز شرايط يا موقغيتهاي آينده را نتوان پيش بيني کرد، سيستم مديريت ارگانيک مناسب خواهد بود. ساختارهاي ارگانيكي نسبتاً منعطف و انطباق پذير بوده، داشتن تعهد به سازمان، بدون توجه به ميزان تخصص. تأكيد بر ارتباطات موازي بجاي عمودي دارند، ارتباطات بين مقامهاي مختلف بيشتر جنبه مشاوره دارد نه فرماندهي، نفوذ در آنها بجاي اينكه بر مبناي اختيارات ناشي از پست سازماني باشد براساس مهارت و دانش صورت مي گيرد. مسووليتها بجاي اينكه صرفاً براساس شرح شغل باشد، بصورت انعطاف پذير، تعريف شده و تأكيد بجاي اينكه بر صدور دستورات باشد برروي مبادله اطلاعات است.

 

ويژگيهاي اساسي ساختار ارگانيک عبارتند از:

اختيارات غيرمتمركز، قوانين و مقررات كمتر، غيررسمي بودن تعاريف مشاغل، تطبيق با محيط، شبكه ارتباطات شخصي و غيررسمي و همچنين توجه بيشتر به خود كنترلي بجاي اعمال كنترل از طريق سلسله مراتب معرفي مي کند. 

- اگرچه سيستمهاي ارگانيک، همانند سيستمهاي مکانيکي، داراي سلسله مراتب اختيارات سازماني نيستند، ولي در آنها نوعي طبقه بندي قابل مشاهده است. پستهاي سازماني را بر اساس ارشديت ( يعني تخصص بالاتر ) تفکيک مي نمايند. در تصميم گيريهاي گروهي، اغلب، مقامات ارشد و باسابقه حرف آخر را مي زنند، در سيستم ارگانيک، کسي صاحب قدرت و اختيار مي گردد که نسبت به بقيه، از توانايي و آگاهيهاي بيشتري برخوردار باشد، يعني « اختيارات در دست بهترين ها » است. ميزان اختيارات نيز از طريق اجماع ( توافق نظر ) تعيين مي گردد.

- در سيستمهاي ارگانيک نسبت به سيستمهاي مکانيکي، ميزان تعهد به سازمان، بسيار گسترده تر است و فرد متخصص نسبت به کار تخصصي خود تعهد دارد. در سيستمهاي ارگانيک به ندرت مي توان بين سازمان « رسمي » و « غيررسمي » فرق قائل شد.

- اعضاي سازمان درباره ارزشها و هدفهاي سازمان باورهاي مشترکي دارند و اين پديده مي تواند جاي خالي سيستم فرماندهي مبتني بر سلسله مراتب اختيارات سازماني را ( که در سيستم مکانيکي ديده مي شود ) پر نمايد.

 

مدير ساختار ارگانيک:

مدير يک ساختار ارگانيک فردي دستپاچه و مضطرب است. وي دائم نگران نوع کاري است که بايد انجام دهد. نگراني او از اين بابت است که نمي داند ديگران از او چه انتظاري دارند و پيوسته نگران کارهايي است که ديگران بايد انجام دهند. در واقع، هنگامي که يک ساخنار ارگانيک بخواهد به شيوه اي اثربخش کار کند در برابر عوامل محيطي بدين گونه واکنش نشان مي دهد:

اگر ابهامي که به صورت ظاهر او را فرا گرفته است قابل توجيه نباشد، اين تشويش به صورت رنجش و آزردگي خاطر پديدار مي گردد. در چنين موقعيتي، گاهي همه مديران و گاهي برخي از آنها آرزوي ساختاري مشخص تر مي کنند، يعني ساختاري که در آن نقشهاي افراد تعريف شده باشد. اين که فرد مسئول انجام چه کارهايي است؟ بايد نگران چه چيزهايي باشد و نسبت به چه کارهايي نگران نباشد. نتيجه چنين مي شود که هرقدر پستهاي سازماني، به صورت دقيق تر تعيين شوند، مدير بايد به ميزان بيشتري « همه چيزدان » شود، به گونه اي که هيچ وظيفه يا کار تخصصي به صورت کامل يا جزئي، بدون سرپرست و مسئول مستقيم باقي نماند، بار اضافي بر دوش کسي که مسئوليت ندارد، تحميل نگردد و کسي که بايد کاري را انجام دهد بدون اختيارات ذي ربط نباشد. بايد مقررات رفتاري را که تاريخچه سازمان کارساز بودن آنها را به اثبات رسانيده، به کار برد و کارهاي تخصصي مشخصي را در نظر گرفت تا بتوان بدان وسيله وظايف يا کارهاي افرادي که نقسهاي ديربط را برعهده گرفته اند واگذار شود و آنها اين نقشعا را به صورتي شايسته اجرا کنند؛ بر همين اساس بين اشخاصي که به صورت دائم در پستهاي مناسب و شايسته گمارده شده اند، ارتباط برقرار مي گردد.

ساختار مكانيكي

ساختار ارگانيكي

 شرايط نسبتاً ثابت و ايستا

شرايط كاملاً پويا

قوانين و مقررات حاكم بوده

روابط بين پرسنل از پويايي برخوردار است

قوانين و مقررات حاكم بوده

روابط بين پرسنل از پويايي برخوردار است

اختيار كاركنان كاملاً مشخص ومحدود است

كاركنان مستقل و خودكنترل مي‌باشند

 تكنولوژي ساده

تكنولوژي پيچيده

مناسب براي شرايط بازار و تكنولوژي متغير
 مناسب براي وظايف استاندارد شده و يكنواخت
 
تعهد به سازمان، بيشتر
 تعهد به سازمان، کمتر
 


 

 

به طور کلي:

مديريت مكانيكي شيوه‌اي از مديريت است كه سازمان را در حال ايستا نگه مي‌دارد ساختار آن را تحكيم مي‌بخشد. اما مديريت ارگانيكي شيوه‌اي است كه كليه افراد سازمان را به صورت واحد زنده و متأثر از يكديگر در نظر مي گيرد. در اين روش مدير، آزادي عمل به افراد اعطا مي‌كند و افراد مستقلاً روش كار را انتخاب مي‌كنند. يكي از ويژگيهاي بارز سازمان‌هاي ارگانيكي مشاركت افراد در كليه امور سازمان است كه اين امر باعث تقويت و پرورش روحيه خلاقيت وكارآفريني كاركنان مي‌شود كه خود عامل مهم در بهبود و بازسازي سازمان است. برنز يكي از ضعف‌هاي مهم ساختار مكانيكي را اين‌گونه بيان مي‌كند كه در سازمان‌هاي مكانيكي روال معمول براي رسيدگي به موضوعي كه خارج از حدود وظايف يك نفر قرار مي‌گيرد ارجاع آن به يك كارشناس مربوط و يا سپردن آن به يك مافوق است.

برنز و استاكر در جواب اين سؤال كه تحت چه شرايطي به كارگيري ساختار ارگانيك بر ساختار مكانيكي ارجحيت دارد معتقدند كه: ارجحيت يك ساختار بر ساختار ديگر بستگي به موقعيت دارد همچون:

1- هر قدر كه افراد در سازمان از توانايي‌هاي فكري و ذهني بيشتري برخوردار باشند به همان اندازه ساختار ارگانيك مناسب‌تر خواهد بود.

2- هر قدر محيطي كه سازمان درآن واقع شده است دچار تغييرات بيشتر و سريع‌تر باشد به همان اندازه به اهميت انعطاف‌پذيري در ساختار ارگانيك افزوده مي‌شود.

منبـــع:

شفريتز، جي ام و استيون اوت جي، ( ???? )، تئوريهاي سازمان: اسطوره ها، جلد اول، ترجمه دکتر علي پارسيان، انتشارات ترمه

وجوه تمايز بين الگوي سازماني ارگانيک و مكانيک

+ نوشته شده در  یکشنبه هفدهم خرداد ۱۳۸۸ساعت 19:4  توسط جاوید نمدی   |